Ngày 01/5/2026 (giờ Việt Nam), Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (United States Trade Representative – USTR) đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report) năm 2026, trong đó đưa Việt Nam vào diện “Priority Foreign Country” (PFC) – Quốc gia nước ngoài ưu tiên. Chỉ chưa đầy một tháng sau, ngày 30/5/2026, USTR tiếp tục khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ đối với các chính sách và thực tiễn của Việt Nam liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (Hồ sơ số USTR-2026-0364). Đây được xem là diễn biến đáng chú ý nhất trong quan hệ thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ về lĩnh vực sở hữu trí tuệ trong nhiều năm gần đây.
Việt Nam bị đưa vào diện “Priority Foreign Country”
Theo Báo cáo Special 301 năm 2026, USTR cho rằng Việt Nam chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong các lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của các doanh nghiệp Hoa Kỳ.
Năm nhóm vấn đề được USTR coi là căn cứ chính để đưa Việt Nam vào diện “Priority Foreign Country” gồm:
- chưa bảo đảm việc thực thi thường xuyên và hiệu quả nhằm chống xâm phạm quyền tác giả trên môi trường trực tuyến;
- chưa bảo đảm thực thi đầy đủ đối với tình trạng hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ còn diễn biến phổ biến;
- thiếu cơ chế thực thi hiệu quả tại biên giới nhằm ngăn chặn hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ;
- thiếu các biện pháp thực thi đối với việc sử dụng phần mềm không có giấy phép;
- chưa có các biện pháp xử lý hình sự hiệu quả đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp và truyền hình vệ tinh.
Ngoài các nội dung nêu trên, Báo cáo cũng phản ánh một số quan ngại khác liên quan đến chính sách pháp luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam, bao gồm:
- phạm vi các ngoại lệ đối với quyền tác giả và quyền liên quan được cho là còn rộng; việc triển khai các Hiệp ước WIPO về quyền tác giả (WCT) và về cuộc biểu diễn và bản ghi âm (WPPT);
- tình trạng đăng ký nhãn hiệu với dụng ý xấu (bad-faith trademark filings);
- cơ chế bảo hộ dữ liệu thử nghiệm và dữ liệu chưa được công bố phục vụ việc xin cấp phép lưu hành dược phẩm;
- việc duy trì quyền sử dụng trước đối với một số thuật ngữ về pho mát nhằm bảo đảm khả năng tiếp cận thị trường của các chủ thể đã hiện diện tại Việt Nam trước ngày 01/01/2017;
- việc thành lập tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ.
Các nội dung này cho thấy phạm vi quan tâm của USTR không chỉ dừng ở hoạt động thực thi quyền mà còn mở rộng sang khuôn khổ pháp luật và cơ chế tư pháp về sở hữu trí tuệ.
Khởi xướng điều tra theo Mục 301
Ngày 30/5/2026, USTR chính thức khởi xướng điều tra theo Mục 301 đối với các hành vi, chính sách và thực tiễn của Việt Nam liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Theo thông báo của USTR, cuộc điều tra tập trung đánh giá liệu các chính sách và thực tiễn của Việt Nam có bị coi là “không hợp lý”, “mang tính phân biệt đối xử” hoặc “gây gánh nặng hay hạn chế thương mại của Hoa Kỳ” theo quy định của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ hay không.
Trong khuôn khổ điều tra, USTR đã mở hệ thống tiếp nhận ý kiến (docket) để các doanh nghiệp, hiệp hội và các bên liên quan gửi bình luận về vụ việc. Thời hạn tiếp nhận ý kiến là trước 23 giờ 59 phút ngày 02/7/2026 theo giờ miền Đông Hoa Kỳ (EDT), tương ứng 10 giờ 59 phút ngày 03/7/2026 theo giờ Việt Nam. Bên cạnh việc tiếp nhận bình luận bằng văn bản, USTR có thể tổ chức các cuộc tham vấn hoặc điều trần để thu thập thêm ý kiến từ các bên liên quan trước khi đưa ra kết luận.
Theo quy định của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ, kết luận điều tra dự kiến được ban hành trong thời hạn sáu tháng kể từ ngày khởi xướng và có thể được gia hạn đến chín tháng trong trường hợp cần thiết.
Ý nghĩa pháp lý và tác động đối với Việt Nam
Việc bị xếp vào diện “Priority Foreign Country” không đồng nghĩa với việc Việt Nam ngay lập tức phải chịu các biện pháp trừng phạt thương mại. Tuy nhiên, theo cơ chế của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ, đây là mức phân loại cao nhất trong Báo cáo Special 301 và thường kéo theo việc USTR tiến hành điều tra theo Mục 301 nhằm đánh giá sâu hơn các chính sách và thực tiễn của quốc gia liên quan.
Nếu sau điều tra USTR kết luận rằng Việt Nam có các hành vi hoặc chính sách không đáp ứng các tiêu chuẩn của Hoa Kỳ về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, Hoa Kỳ có thể xem xét áp dụng các biện pháp thương mại theo quy định của pháp luật nước này. Do đó, kết quả điều tra có thể tác động không chỉ đến môi trường thực thi quyền sở hữu trí tuệ mà còn đến quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
Ở góc độ pháp luật trong nước, nhiều nội dung được USTR nêu ra cũng là những vấn đề đang được Việt Nam tiếp tục hoàn thiện, như tăng cường thực thi quyền trên môi trường số, nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng giả, hoàn thiện cơ chế bảo vệ dữ liệu thử nghiệm dược phẩm, xử lý hành vi đăng ký nhãn hiệu với dụng ý xấu và nghiên cứu mô hình tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ.
Góc nhìn
Báo cáo Special 301 năm 2026 và cuộc điều tra theo Mục 301 cho thấy yêu cầu về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành một nội dung quan trọng trong quan hệ thương mại quốc tế. Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, vừa là cơ hội để tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ theo hướng minh bạch, hiệu quả và phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia.
Trong thời gian tới, cộng đồng doanh nghiệp, chủ thể quyền sở hữu trí tuệ và các cơ quan quản lý cần tiếp tục theo dõi sát diễn biến của cuộc điều tra, đặc biệt là các kết luận và khuyến nghị của USTR, nhằm chủ động đánh giá tác động và có những giải pháp phù hợp trong hoạt động bảo hộ, khai thác và thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
INNETCO
Nguồn thông tin: Bài viết được biên tập trên cơ sở thông tin do Cục Sở hữu trí tuệ công bố trên Cổng thông tin điện tử của Cục, kết hợp với phân tích của tác giả.